№5 мамыр, 2023

Айтатыны жоқ, осы күні «егеменмін» деп екіленіп жүрген екі қазақтың бірінің тұла бойы Абай айтқан «бес дұшпанның» «бекер мал шашпақтық» пен «мақтаншақтық» сияқты екі түріне кеңірдегінен келіп тұр. Екі қазақтың біреуі – Бейімбеттің «Біз – бай, Біз ймған Ыбырайының өзі. Ел ішінде мынадай бір әңгіме бар.

Сонау бір жылы Қазақстанға Өзбекстан президенті Ислам Каримов келді. Қос мемлекет арасындағы экономикалық, мәдени, келісім-шарттарға қол қойып отырып Ислам-ака, «Сізләрдә һәмма хұджат русча язылар әкән да» -деп күліпті. Бір күмпілдек шонжар қазақ «Біз қазақ тілінің мәртебесін көтеруге өткен жылы пәленбай миллион, биыл тағы да пәленбай миллион бөліп отырмыз», – деп мақтаныпты. Сонда әлгі өзбек: «Ау, унга ақча бөліш нимәгә керак, заң-закон бар емәс мә?» – деп қайран қалыпты. Иә, Мұрат Мөңкеұлы «мен қауіп еткеннен айтамын» десе, Аба, Шынында да, есі жоқ адам ғана уайым-қайғы дегенді білмей, әлгі қазекеме ұқсап, «өйтіп жатырмыз да бүйтіп жатырмыз» деп бөсе береді. Сондықтан да аурудың алдын алғанның айыбы жоқ, қазір көңілімізге үрей туғызып отырған бір күдікті айтсақ, оған қарапайым қара қазақ та, өзіне «элита» деп ат қойып алған «ақсүйек» қазақ та ренжи қоймасын. Бұл – «бүгінгі ұрпағымыз, қазақтың ұл-қызы «тұтықпа» немесе «кекеш» деп аталатын кеселге душар болып бара ма?» деген қауіп. Сенбесеңіз, сөйлесіп тұрған қазіргі жастарымыздың, тіпті кейбір ата сақалы аузына шыққандардың сөзіне құлақ түріп, қимылына бір сәт көз қиығыңызды салып көріңізші. Олар, әсіресе, жастар, тіпті қаланың қырықтан асқан қырқылжыңдары амалсыз қазақша сөйлесуге тура келгенде бір сөйлемді аяқтап, ойын түсіндіріп болғанша әбден қиналып, қалжырап қалады. Егер сұхбаттасып күлдіріп, көңілді бірнәрсе айтпақ болса, аяқ-қолын орынсыз ербеңдетіп, тұла бойын ирелеңдетіп, өзін-өзі қинап күліп, әбден әуреге түседі. Бұл ебедейсіз әрекет, яғни жестикуляция кезінде ара-тұра айтылған қазақ сөздерінің өзі буын-буынға бөлінеді. Жартысына жуығы – орысша. Ал «короче», «прикол» «вообщем», «в натуре» деген сияқты «қыстырмалары» болмаса, сөзінің басы бірікпей, ентігіп, демі жетпей әбден пұшайман болады. Кекеш немесе тұтықпа кеселдің бірінші белгісі – осы. Бүгінгі қазақтың кекештеніп бара жат-қанын, әсіресе теледидарда балалар¬ы¬мызға арнап берілетін хабарлар мен әртүрлі көрсет¬ілімдер кезінде ап-анық аңғарасыз. Сенбе¬сеңіз, осындай телекөрсетілімдерде орыстың балаларының орысша сөйлегені мен қазақ балаларының қазақша сөйлегенін салыстырып көріңіз. Орыстың қаршадай баласы көрген-білгенін, өз ойын өз тілінде еш кідіріссіз, еш іркіліссіз тақылдап тұрып баяндап береді. Енді қазақша бағдарламадағы қазақ бүлдіршіндерінің сөйлегеніне назар салып көріңіз. Біріншіден, қазақша сөйлеп тұрған қазақ баласы әлгі өзі құралпы орыс баласына қарағанда, өте жұтаң және біршама жасқаншақтау екені байқалып тұрады. Екіншіден, қазақ баласы қазақшаны өте қиналып, ауыр сөйлейді. Ол ойын аяқтай алмай, арасында ауа жетпегендей демігіп қалады. Өйткені… Өйткені орыс баласы орыс тілі еркіндік құрған, орыс тілі сән-салтанат құр¬ған, орыс тілі ең көп қолданылатын елде өсіп келеді. Олардың отбасында қазақтарға ұқсап екі немесе үш тілде сөйлеу деген жоқ. Ал қазақтар ше? Қазір қазақтың миына «бірнеше тіл білуің керек» деген сөз сіңірілуде. Айтпақшы, көзі ашық, санасы жоғары, ұлт-тық намысы биік ұлттар дәл қазақтарша, «бірнеше тілді үйренейік» демейді. Жапония мектептерінде бала 14-ке келмей, шет тілі оқы¬тыл-майды. Біріншіден, жас миға күш түседі. Екіншіден, сәбидің санасында осы кезең¬¬де ұлттық болмыс, ұлттық ерекшелік қалыשּׁтасады. Ал қазақ сәбиі көпшілік орта¬да, тел嬬дидар алдында өзін әлгі орыс сәбиін¬дей еркін сезініп үйренбеген. Өйткені ол бала өз ана тілінің әлгі орыс баланың тіліндей кез кел¬ген жерде емін-еркін қолданылып жатпағанын, жан-жағы түгел толған орыстілділер екенін сәби жүрегімен сезініп те, көріп те жүр. Ол сондықтан да жасқаншақтау, сондықтан да өз тілінде буынға бөліп, үздік-создық қиналып сөйлейді. Ендеше, күлбілтелемей ашығын айтсақ: «Бұл кесел қалай пайда болды?» деген осы сауалға тағы бір тоқталып көрелікші. Біз қазақ пен орыс баласының сөз саптауын салыстырып отырмыз-ау, бір сәт қазақтың әп-әйдік азаматы мен бес биенің сабасындай тоқтасқан отанасы әйелдің теледидардан сөйлегенін әлгіндей орыс баласының сөйлеуімен салыстырып көріңізші. Сонда мына үп-үлкен екі қазақтың өз басына түскен, айтпақ болып тұрған жағдаятын еркін айта алмай, ойын жеткізе алмай қиқылдап, қылғынып, ақырында екі-үш ауыз сөзінің тең жартысы, болмаса, кемінде бір-екеуі орысша болып, әлдебір қойыртпаққа айналғанын көресіз. Әйтеуір, оның айтпағының ұлы нобайын түсінген боласыз. Мұны «кекештік» демей не дейсіз?! Бұл кесел қашан, қалай пайда болды? Сәл шегініс. Қазақ, жалпы, иісі мұсылман «бақилық болғандарды жамандама» дейді. Бірақ қазақты тілінен айыру, жұмсартып айт¬сақ, кекештендіру кеңес кезінде Қазақстанды басқарған көкелердің орысшылдығынан, мәскеушілдігінен және қазақ ұлтының аман-есен сақталып қалуын ойламауынан болды десек ше? Мұндайда өткеннің бәрін керемет деуге құмарлық па, әлде тайпашылдық па – кім білсін, сол кездегі Қазақстан басшысына шаң жуытпай, кінәнің бәрін Мәскеуге ғана жауып өте шыққысы келетіндер көп-ақ. Олардың сөзіне сенейін десең, мына тұрған Өзбекстанның сол кездегі басшылығы қандай керемет ұлт саясатын жүргізгенінен хабарымыз бар. Олар Өзбекстанда тұратын бүкіл қазақ, ұйғыр, қырым татары, ноғай атаулының ұлтын «өзбек» қып жаздырды. Сөйтіп, республика халқының басым көпшілігі «өзбек ұлты» болып шыға келді. Демек, ұлт мүддесінің, яғни өзбек мүддесінің, саясатын жүргізуге еш кедергі жоқ. Мұнан әрі Өзбекстан басшысы Ш.Рашидовтың Ташкентте метро салуға Мәскеуді қалай көндіргені, Өзбекстанда Семейдегідей полигон салдырмау үшін қандай қулық саясат қолданғаны, 1966 жылғы сәуірдегі жер сілкінісінен соң Мәскеуді пайдаланып жаңа, әдемі Ташкентті салдырып, оны тек өзбектер тұратын ұлттық шаһарға айналдырғаны сияқты өз ұлтына деген жанкешті де шебер саясат жүргізгені – өз алдына үлкен әңгіме. Және адам таңғаларлық бір нәрсе – сол кеңес заманында-ақ өзбектер Ташкент Мемлекеттік университетінен В.И.Ленинің атын алып тастап, оған Ұлықбек атын қойды. Мәскеу газеттерінің «өзбектің «Ялла» деген ансамблі бар, ол «Я, Аллаһ» дегеннен шығарылып отыр, мұны өзгерту керек» деп байбалам салғанына да Шараф Рашидов акаңыз құлақ асқан жоқ. Сол кезде Қазақстанда 700-ден астам қазақ мектебі жабылып жатты. Міне, біздің кекештенуіміз содан басталды. Осы күні жаңағы ақсақал қазақтың теле-дидар алдында ыңқылдап-сыңқылдап, өз ойын өз ана тілінде жеткізе алмай тұтығып, әр сөзін орысшамен «укреплять» етіп, «утруждающее состояниеге» тап болып тұруы сол «лаборатория дружбы народов» болуымыздың зардабы екеніне келісіңіз. Иә, қазақта «өспейтін бала иткөсік қазады» немесе «Өспейтін жігіт өнбейтін дауды даулайды» деген ұлағат бар. Сондықтан өткенді қаужап, өнбесті даулап жатпай-ақ Ресейден азаттық алдық деуге әлдекімдерден, әлдебір мемлекеттен үркіп, «егемендік алдық» дегеннен бері де тіліміздің сол заманда басынан тайған бағын қайтара алмай отырғанымызды күніге жүз мәрте қайталасақ та, ұлтымызды аман сақтаудың ең басты жолы – оның тілін, ең болмаса, өз елінде бақытты тіл ету үшін қандай іске барсақ та айып емес. Амал не, оның орнына бүгінгі азат қазақтың қазақ¬ша¬сы күн¬нен-күнге орысшаның аудармасына ай¬налып барады. Әлгінде мысалға келтірілген бала қазақтың да, қырықтың қырқылжыңынан асып, елуді еңсерген, алпысты алқымдаған аға қазақтың да өз тілінде қақалып-шашалып, кекештеніп сөйлеуі де қазақ тілінің қолданылу кеңістігі тар, яғни отбасы-ошақ қасылық, туған күн-жуған күндердің ғана тілі болудан ә рі аса алмай қалуының кесірінен болып отыр. Ол аз болса… Иә, ол аз болса, қазір қазақ балаларына мектептен бастап-ақ үш тіл үйретілу қолға алынды. Ал бір ұлтты жойып жіберу үшін оны екі тілде сөйлету, яғни қос тілділікті енгізудің өзі-ақ жетіп жатқаны әлемдік тәжірибеде дәлелденген. Оны тар кеудесі терең ойдың қисапсыз қазынасындай болған ғаламат шайыр Әбубәкір Кердері «тілі екеудің – діні екеу» деп бекер айтпаған. Айтпақшы, Ресейдің Астрахан (Хажы Тархан), Оренбург (Орынбор), Саратов (Сарытау), Орск (Ор немесе Жаманқала), Челябинск (Селебе), Омск (Омбы) облыстарында тұратын қалың қазақтың бірде-бір мектебі жоқ. Өйткені Ресей қашаннан, ең алдымен, тіл саясатын – орыс тілінің қай жерде де үстем болуы саясатын ұстанады. Қазір Қазақстанда Ресей құзырындағы телеарналардың күндіз-түні орысша сарнап тұруы да, Астана, Алматы шаһарларын айтпағанда, негізінен, қазақтар тұратын аудан орталықтарының өзінде орыс газет-журналдары қардай борап жатқаны – бәрі-бәрі қайткенде орыс тілінің үстемдігін орнату саясатына тікелей байланысты. Міне, өз мемлекетінде өзге тілдің қана¬тын кең жаюына жағдай жасап қойғандық¬тан да қазекең өз тілінде кекештеніп, өз тілін орысшаның сөзбе-сөз аудармасына айналдырды. Дәл осы мақаланы жазып отырғанда «31 канал» телеарнасынан журналистің «Елік¬ті заңсыз атудың екі фактісі тіркелді» дегенін естіп, «шынымен-ақ, осылай кеткеніміз бе, қазақ бір нәрсені айту үшін оны орысшадан аудармаса, шынымен-ақ өз ойын жеткізе алмайтын күйге түскені ме?» деп қамықтық (4 қараша, 2011). Енді бірде «Биыл бұл көрсет¬кіш 18,7-ні құрап отыр» дегенді құлағымыз шалды. Біле білген қазаққа мұның бәрі тілдің құнын әбден түсіріп, түкке тұрғысыз етудің әлде әдейі жасалған тәсілі, әлде барып тұрған надандығы емес пе? Дәл сол сәтте мына жақта «Хабар» арнасынан Д.Қуатбай деген журналист қыз «Жайнагүл жиырма жасқа жаңадан толғанына қарамастан» деп қуана хабарлап жатты. Бұл қыз өзі журналист бола тұра, есті қазақ ешқашан «жаңадан толған» демей, «биыл ғана толған», «жақында ғана толған» дейтінін білмеуі неліктен дер едіңіз?
Иә, кеңес заманында қазақтың тіліне төнген бұл хауіп бұрын¬ғы¬дан әлі де кеміді дей алмаймыз. Қазір тілдің бұлайша бүлінуіне қазақ журналистері мен өздерін жазушы деп атап жүрген тіл білмей¬тін жаз-ғыштардың өздері де себепкер бо¬лып отыр. Олар қазір «ортақол» және «ор¬тан¬қол¬дай» немесе «бел байлады», «самар¬қау», «керенау», «енжар» деген сөздер¬ді шатастырып, жұртты адастырып жүр. Қазақ онша білікті емес, онша шебер емес адамды, тұрмысы нашарлау отбасын «ортақолдау» десе, мықты, алымды-шалымды, беткеұстар адамды «ортаңқолдай», «міне, мынадай» деп ортаңғы саусағын көрсетеді. Қазақ бір іске батыл кіріскен адамды «бел буды», «белін буып кірісті», «тәуекелге бел байлады» дейтін еді. Оны осы күнгі жазғышсымақтар мен айтқышсымақтар «бел шешіп кірісті» деп надандыққа жол беріп жүргенін байқамай¬тын сияқты. Әдетте, адам баласы белін шешіп демалады, тынығады көліктен түсіп, белін шешіп тынығуға беттейді. Әсіресе, теледидар журналистері «алға тартты» деген сөзді өте орынсыз пайдаланатын болды. Бұл – барып тұрған жұртты адастырудың нақ өзі. Әйтпе¬се, олар «алға тартты» деген сөз тіркесі «бір нәрсені дәлелдеуге тырысты», «соны сылтау қылды, желеу қылды» деген мағынада пайдаланар еді. Ал бұлар оны мүлде теріс мағынада, жағымды іс-қимыл ретінде пайдаланатын болды. «Немқұрайды» деген сөз бар екені – бар. Кейде ол «немкетті» делініп те айтылады. Бүгінгі қазақ журналистері бұл сөзді де орынды-орынсыз судай сапыратын болды. Оның орнына ретті жерінде «керенаулық», «енжарлық», «самарқаулық» деген салиқалы да салмақты сөздерді қолда¬ну өте керек.
Қазақ қазір бірте-бірте өзінің басқада жоқ кейбір дыбыстарын да, яғни әріптерін де айта алмайтын күйге түсіп барады. Қазір қазақтар «мың», «өлең», «жаңа» деген сөздерді «мын», «өлен», «жана» деп, яғни «ң»-ның орнына «н» дыбысын айтып сөйлейтін болды. Қазақ¬тың «қаңсықты таңсық қылуында» шек жоқ қой, кейбір қазақтар өп-өтірік «ң»-ға тіліміз келмейді деп «мын тенге», «өлен айтамыз», «жана жыл», «он кол» (оң қол ғой!) деп тілін бұрап айтуды, «л» дыбысын әдейі тілін таңдайына барынша төсеп жалпайтып айтуды «мода» көретін болды. Бұл да – орысқа, орыс тіліне еліктеудің нағыз үлкен белгісі.
Айтатыны жоқ, қазір қазақтардың бір-бірімен сөйлесіп тұрған «тілін» естігенде бүйте берсе, «енді бір 10 жылдан кейін бұл қазақ қандай күйге түсер екен?» деген қайғының қара бұлтына еніп кеткеніңді де байқамай қаласың. Әсіресе, бір-біріне «брат», «братан», «сестренка» деп шақырып тұрғандарды «племяннигім», «дедушкам» деп таныс-тырып жатқандарды көргенде жүрегің аузыңа тығылады. Қазір қазақтардан бір мекенжайды, бір аялдаманы сұрай қалсаң, «осылай прямо до конца жүресіз» немесе «поворотқа дейін барасыз», «көк воротаға бұрыласыз» деп шұбырта жөнеледі. Мұндай жетесіздік, мұндай не сөйлеп тұрғанын өзі де байқамай аузына келгенін сөйлей беру қазақтан өзге бірде-бір ұлтта жоқ. «Бұл ұлттың намыссыздануының, ұлттық бет-бейнеден айырылудың басы емес пе?!» деп те қорқасың кейде. Өйткені дәл осылайша, өз тілін құрметтей білмеген, өз тілінен өзге тілді пір тұтқан, сөйтіп, қостілділікке ұшыраған талай ұлттар жер бетінен жойылып кеткенін білеміз. Біздің өз ана тілімізде бұлайша қиналып, кекештеніп сөйлеуіміз түбінде жақсылыққа апармайды. Ойланайық! Есімізді жинайық! Реті келгенде айта кетейік, елімізде тұратын орыс «братандар» осы елдің, осы жердің өмір бойы дәмін татып, суын ішіп жүрсе де, қазақша «нан», «тұз», «су» деген екі-үш-ақ әріптен тұратын осы үш киелі сөзді біле тұра айтпайтыны несі? Бұл да – ойланатын нәрсе. Жақында баспасөзден Ресейде дипломатиялық қызмет атқарған австралиялық Сигизмунд Герберштейннің біздің Құдай қосқан көршіміз – орыс халқы туралы жазғандарын оқыдым. Ол орыстардың психологиясы, салт-дәстүрі туралы айтып-айтып келіп: «Орыстар бөгде тілді үйренуге бейім емес. Өзара әңгімелескенде ешқашан өзге тілді араластырмайды», – деп жазады. Міне, мүмкін орыс ұлтынан біз, ең болмаса, осы қасиетті үйренуіміз керек шығар?! Құдайым қазақты «басқа тілдің бәрін біліп, өз тілінде…» кекештенуден сақтағай! Бірақ Жаратқан иеміздің өзі де «сақтансаң ғана сақтармын» депті ғой.

Мырзан КЕНЖЕБАЙ